þjóðsagnamyndir

Á fyrri hluta 19. aldar vaknaði sérstakur áhugi á þjóðsögum á Íslandi sem má tengja við rómantísku stefnuna. Hin þjóðlegu sérkenni voru í fyrirrúmi og var mikil áhersla lögð á að upphefja þau. Í kjölfarið var hafin söfnun á íslensku þjóðsögunum sem fram að því höfðu gengið manna á milli sem munnmælasögur og urðu þær mikilvægur þáttur í menningarlegri sjálfsmynd og sjálfstæðisbaráttu Íslendinga.

Allt frá fyrstu tíð vann Ásgrímur Jónsson jöfnum höndum að landslagsverkum og þjóðsagnamyndum. Hann var fyrsti íslenski myndlistarmaðurinn sem sótti innblástur í þjóðsagnaarfinn og var hann einkar afkastamikill á því sviði. Fjórtán árum fyrir fæðingu Ásgríms kom út fyrra bindi þjóðsagna Jóns Árnasonar, Íslenskar þjóðsögur og æfintýri, og var hann þeim því vel kunnugur frá barnsaldri.

Í safni Ásgríms Jónssonar eru um 1500 myndir sem tengjast efni íslenskra þjóðsagna og ævintýra, jafnt blýants- sem pennateikningar, vatnslitamyndir og olíumálverk, en í teiknibókum hans eru á þriðja þúsund teikningar og er stór hluti þeirra úr þjóðsögum. Þrátt fyrir að þjóðsagnamyndir hafi verið Ásgrími afar hugleiknar, voru þær þó aldrei í forgrunni á sýningum hans. Þjóðsagnamyndirnar komu hins vegar fyrir almenningssjónir í bókunum Lesbók handa börnum og unglingum árið 1907 og í Nýja stafrófskverinu árið 1909. Bækurnar voru báðar notaðar á sínum tíma sem aðalnámsbækur í lestrarkennslu og voru því myndskreytingar Ásgríms íslenskum ungmennum vel kunnar. Löngu síðar, eða árið 1959, gaf bókaútgáfa Menningarsjóðs út bókina Þjóðsagnabók Ásgríms Jónssonar, myndir frá síðari árum – Íslenzkar þjóðsögur.

Í sýningarhlutanum Þjóðsagnamyndir eru myndirnar flokkaðar eftir ævintýrum, álfasögum, tröllasögum og draugasögum og öðrum frásögnum.   

ÆVINTÝRI

Íslendingar eiga langa hefð í sagnagerð og var hér á landi mikið um goðsögur, hetjusögur og víkingasögur. Um 1200 verður fyrst vart svokallaðra ævintýrasagna og hafa íslensku ævintýrin heillað þjóðina allar götur síðan og eru þau ásamt þjóðsögunum mikilvægur hluti af menningararfi okkar Íslendinga. Flest íslensk ævintýri eiga sér hliðstæður í erlendum ævintýrum þó munurinn sé oft mikill, sér í lagi umhverfi sögunnar sem er gjarnan aðlagað íslensku umhverfi. Í verkum Ásgríms Jónssonar er landslag ævintýranna harla íslenskt en þó með ýktari og framandlegri túlkun en hið raunverulega landslag og oft virðist sem sögurnar séu beinlínis sprottnar upp úr landslaginu.

ÁLFASÖGUR

Álfar í íslenskri þjóðtrú eru um margt sérstakir og er orðið notað um sérstakan flokk huldufólks. Svo virðist sem íslensk þjóðtrú geri ekki greinarmun á álfum og huldufólki þar sem þessar nafngiftir hafa verið notaðar um huldar verur í hólum og klettum frá öndverðu. Í íslenskum þjóðsögum er mikið til af lýsingum á samskiptum álfa og manna. Huldufólkinu er gjarnan lýst sem jarðnesku í útliti og klæðaburði en álfarnir eru í litríkari klæðum. Heimkynni huldufólksins eru í jörðu og eru bústaðir þeirra aðallega í hólum, klettum og steindröngum. Álfarnir búa hins vegar í íburðamiklum híbýlum sem oft minna á sagnaveröld ævintýra.

Innan sagnaflokka þjóðsagnanna urðu álfasögur oftast yrkisefni Ásgríms og sumar sögur jafnvel aftur og aftur. Allt frá unga aldri höfðu þjóðsögur verið Ásgrími hugleikið viðfangsefni, hann ólst upp við frásagnir af huldufólki og var ein fyrsta mynd Ásgríms mynd af huldufólkinu í Hróarsholtskletti og kirkju þess í hrauninu.

TRÖLLASÖGUR

Flestar íslenskar tröllasögur eru mjög gamlar og margar hverjar eru frá tímum fyrir siðaskiptin. Tröllasögur voru í miklum blóma fram á 17. öld en síðan fer trú manna á þeim að þverra. Á Íslandi hafa tröll verið túlkuð sem náttúruvættir en ekki landvættir. Þau virðast afsprengi náttúrunnar og óbeislaðs afls hennar eins og þau birtast okkur í mörgum þjóðsagnamyndum Ásgríms Jónssonar.

Næst ævintýramyndum Ásgríms að fjölda er sá flokkur þar sem hann tekur fyrir tröllasögur sem gerast á Íslandi. Ásgrími var einkar lagið að teikna tröll enda skipta myndir hans úr sögum um samskipti manna og trölla hundruðum. Þar er ekki aðeins átt við hinar eiginlegu tröllasögur heldur einnig ævintýri ýmiss konar, svo sem Búkollu og fleiri, þar sem skessur og þursar reyna að gera manninum mein. 

DRAUGASÖGUR OG AÐRAR FRÁSAGNIR

Draugasögur eru einn stærsti flokkur þjóðsagna og skiptast þær í sögur af afturgöngum, mönnum sem ganga aftur eftir dauðann, uppvakningum, dauðum mönnum sem eru magnaðir upp með töfrum til ýmissa verka, og fylgjum sem geta stundum líka verið afturgöngur eða uppvakningar. Sterk einkenni íslenskra drauga, sérstaklega fyrir 20. öld, eru þau að draugarnir virðast yfirleitt ekki vera andar heldur eru þeir líkamlegir. Oftar en ekki þurfa lifandi menn að glíma við þá og í sumum tilvikum hafa þeir jafnvel getið börn. Umhverfi og náttúra hafa án efa áhrif á hvernig draugasögur verða til og jafnframt hvernig þær eru sagðar.

Stór flokkur sagna er um afturgöngur sem stjórnast af ást eða hatri í ásóknum sínum og bera þá oft sömu tilfinningar og í lífinu. Ein þekktasta sagan í þeim flokki er Djákninn á Myrká og hefur sú saga orðið skáldum og listamönnum að yrkisefni, bæði vegna frásagnarlistar og nákvæms sjónarhorns. Sagan hafði gríðarleg áhrif á Ásgrím en í safni hans má finna margar myndir þar sem listamaðurinn túlkar söguna á dramatískan og myrkan hátt.