Þjóðsögur í myndlist

Tekið er á móti öllum skólastigum þar sem heimsóknin er aðlöguð að aldri nemenda.
Hægt er að skrá skólahópa á bókunarsíðu safnsins hér.

Hinn ríkulegi myndheimur íslenskra þjóðsagna hefur frá upphafi 20. aldar verið óþrjótandi innblástur fyrir íslenska myndlistarmenn. Þjóðsagnaarfurinn er órjúfanlegur hluti þjóðarsálarinnar og sögurnar, sem bæði hafa verið sagðar til fróðleiks og skemmtunar í gegnum aldirnar, lifa áfram í sameiginlegu minni þjóðarinnar. Þá má einnig hugsa til þess að þjóðsögur og ævintýri fyrirfinnast víða í ólíkum menningarheimum og geta þannig tengt saman fólk hvaðanæva úr heiminum.

Í safneign Listasafns Íslands má finna hundruð listaverka sem endurspegla þennan sagnaheim. Þar á meðal eru fjölmörg verk eins frumkvöðuls íslenskrar málaralistar, Ásgríms Jónssonar (1876 – 1958), sem fyrstur Íslendinga myndlýsti þjóðsögurnar og varð þannig öðrum listamönnum hvatning og fyrirmynd.

Álfar og huldufólk eru vættir sem líkjast mönnum í útliti og háttum en eru fríðari og tígulegri og búa í íburðarmiklum híbýlum í klettum, hólum og steinum um allt land. Eins og nafnið bendir til er huldufólk almennt hulið sjónum manna en getur þó birst þeim sem eru skyggnir eða huldufólkið velur sjálft að eiga samskipti við. Margar sögur eru af ríkulegum launum til þeirra sem liðsinna huldufólki, en sé því unnið mein – til dæmis bústöðum þess raskað – er talið að það valdi þeim mönnum óhamingju sem hlut eiga að máli. Sögurnar kenna þannig góða siði og virðingu fyrir umhverfinu, en eru einnig til vitnis um drauma um betra líf og ríkidæmi.

Tröll eru stórvaxnar vættir í mannsmynd sem oft eru vanskapaðar og illviljaðar, jafnvel mannætur, og búa í björgum, hömrum og hellum. Vafalítið hafa sögur af tröllum borist hingað með landnámsmönnum en tröll þekkjast í norrænni þjóðtrú frá fornu fari og eru skyld jötnum í norrænni goðafræði. Víða hér á landi eru örnefni sem minna á tröll og frásagnir af nátttröllum sem hafa dagað uppi og orðið að steini tengjast fjölmörgum klettum og dröngum.

Sagan um Búkollu er líklega sú þjóðsaga sem flestir Íslendingar þekkja en þar segir frá samskiptum stráks og kýrinnar Búkollu við tvær skessur. Búkolla kann mannamál og getur breytt halahárum sínum í fljót, bál og bjarg sem enginn kemst yfir nema fuglinn fljúgandi. Þó að Búkolla sé íslensk er minnið í sögunni, um flótta frá óvætti og umbreytingu einhvers sem hinn mennski maður kastar aftur fyrir sig, sameiginlegt mörgum ævintýrum víða um heim.

Draugatrú er mjög forn og var almenn á Íslandi fram á 19. öld og þekkist jafnvel enn í dag.
Djákninn á Myrká er ein þekktasta draugasaga þjóðarinnar og fjallar um dauðan mann, djáknann á Myrká, sem kemur að sækja unnustu sína sem veit ekki af andláti hans. Hún heldur að þau séu á leið á jólagleði en í raun ætlar djákninn að taka hana með sér í gröfina. Fyrir snarræði stúlkunnar bjargast hún frá bráðum dauða á síðustu stundu.

Í bókinni er fjallað um valin þjóðsagnaverk úr safneign, þjóðsögum er miðlað, settir fram skapandi leikir og verkefni, auk þess sem hún inniheldur nótur og þjóðlög sem tengja myndlist og tónlist á lifandi hátt.
Hér má nálgast bókina.