Einar Jónsson

Einar var farinn að vinna að drögum að nokkrum verkum á námsárum sínum. Meðal þeirra var verkið Útlagar sem hann sýndi  á Vorsýningu Charlottenborgar í Kaupmannahöfn 1901. Markaði það upphaf listferils hans og þar með íslenskrar nútímahöggmyndalistar. Myndefnið sótti hann í útilegumannasögur úr flokki íslenskra þjóðsagna sem fell í góðan jarðveg hjá Íslendingum sem það sáu. Verkið ber einkenni natúralismans en er jafnframt tilfinningaþrungið. Val Einars á myndefni úr þjóðsagnaarfi eigin þjóðar átti sér hliðstæður í norrænni myndlist samtímans þar sem sagnaminni, hvort heldur úr þjóðsögum eða goðafræði, voru algeng í verkum listamanna sem laust fyrir aldamótin 1900 höfðu horfið frá raunsæisstefnu og tileinkað sér tjáningarform symbólismans.

Á 18. og fram eftir 19. öld höfðu norrænir listamenn farið til Rómar til lengri eða skemmri dvalar. Þekktastur þeirra er án efa Bertel Thorvaldsen sem bjó þar og starfaði í 40 ár. Eftir miðja 19. öld var Róm ekki lengur sá staður sem erlendir listamenn flykktust til heldur París. Róm varð þó fyrir valinu þegar Einar hélt til lengri dvalar suður á meginland Evrópu snemma árs 1902. Til fararinnar hafði hann hlotið styrk frá Alþingi og var hann í Róm í rúmlega eitt ár. Hann hafði vinnustofu í miðri Rómaborg og meðal verka sem hann gerði drög að var lítil stytta af Ingólfi Arnarsyni sem hann sá fyrir sér á Arnarhóli, en einnig verkið Saga, í minningu Snorra Sturlusonar, sem hann sá einnig fyrir sér á almannafæri. Í Róm vann hann auk þess verkin Maður og kona, stórt verk sem hann sýndi í Künstlerhaus í Vínarborg árið 1903 og Vökumaðurinn, þar sem efnið var sótt í íslenska þjóðsögu.

Einar tók hlutverk sitt sem listamaður alvarlega, en sætti oft óvæginni gagnrýni danskra gagnrýnenda og má sjá hugmynd hans um að gefa verk sín íslensku þjóðinni í því ljósi. Því boði var þó ekki svarað og kann þetta hvorttveggja að hafa verið ástæða þess að hann fór til Berlínar haustið 1909 og var þar fram á vor næsta ár. Í Berlín skrifaði hann hugleiðingar sínar um listsköpun þar sem honum verður tíðrætt um meðfæddan hæfileika og hugmyndaflug listamannsins sem leiðandi afl í listsköpun. Hann líkir nýsköpun í listum við upphaf lífs á jörðinni og segir það vera meðfæddan vilja mannanna að skapa abstraksjón frammi fyrir nýjum hugsunum sem þeir verði fyrst um sinn að færa í sína eigin mynd í list sinni svo að það verði fallegt verk, þótt þeir geti ekki útskýrt það. Hins vegar verði það verkefni framtíðarinnar að skýra það út að því tilskildu að það hafi lífsneista til að lifa áfram.

„Það er hlutverk listarinnar að skapa nýja hugsun, sem sé tengill milli okkar og alheimsins. Ólíkt vísindunum byggist listin ekki á staðreyndum heldur sprettur hún úr ímyndunarafli listamannsins eins og Minerva úr höfði Seifs.“

Skrif Einars um hlutverk listarinnar að skapa nýja hugsun sem tengi manninn við alheiminn eru til vitnis um hugarfarsbreytingu hjá honum: frá jarðbundinni  einstaklingshyggju til einhvers altækara og andlegra. Sjálfur segir hann frá kynnum sínum af ritum sænska 18. aldar vísindamannsins og dulspekingsins Emanuels Swedenborg um æðri heima og samsvörun þeirra við jarðlífið sem og af kenningum guðspekinnar um endurholdgun mannsins, verund hans og andlega þróun. Telur hann þær kenningar hafa opnað sér nýja leið í listsköpun. Líkt og í tilviki annarra er hlutverk listamannsins – það að skapa andleg verðmæti - háð andlegum þroska hans þar sem markmiðið er að vekja hin andlegu svið innra með manninum til vitundar. Meðal fyrstu verka sem gefa til kynna breyttar áherslur í list Einars er málverkið Engill ljóssins frá 1910–11 sem hann vann fyrstu drög að í Berlín. Meðal höggmynda hans af guðspekilegum toga eru Deiglan 1913–14, Þróun 1913–14, Fæðing Pshyche 1915–18,  Hvíld 1915–35 og Úr álögum 1916–27.