Útlagar

Skúlptúr. Útlagar var fyrst sýnt í Charlottenborg í Kaupmannahöfn, vorið 1901. Verkið keypti Ditlev Thomsen kaupmaður, sem gaf það Listasafni Íslands. Það var fyrst varðveitt í anddyri Alþingishússins, síðar Íslandsbanka. Fyrsta verkið eftir íslenskan listamann sem Listasafn Íslands eignaðist. Því var komið fyrir í Listasafni Einars Jónssonar við byggingu þess. „Maðurinn, með barn sitt og hund, berandi lík konu sinnar til byg[g]ða, til að grafa það í vígðri mold.“ (Myndir, Kaupmannhöfn, 1925) „Með sýningu á höggmyndinni Útlagar á Charlottenborgarsýningunni í Kaupmannahöfn árið 1901 haslaði Einar sér völl sem myndhöggvari. Myndefnið sótti hann í útilegumannasögur úr flokki íslenskra þjóðsagna. Í skrá frá sýningunni stóð að verkið væri að vissu marki byggt á ýmsum minnum úr íslenskum sögum, en að skáldskapurinn fjallaði um mann sem hefði verið dæmdur fyrir glæp og flúið með konu sína og barn inn á öræfi Íslands. Á verkið að sýna manninn með látna konu sína á bakinu á leið í kirkjugarðinn að næturlagi. Þungamiðja þess er karlmaður sem ber líflausa konu á bakinu og barn á handlegg og er áhersla lögð á þreytulegt göngulag mannsins og sorgmætt andlit. Formrænt séð er verkið natúralískt þar sem lögð er áhersla á gera öllum atriðum nákvæm skil. Í heild kallar það fram tilfinningaleg viðbrögð áhorfandans og má túlka það sem táknmynd einsemdar og útskúfunar þess sem dæmdur hefur verið. Höggmyndin Útlagar vakti hrifningu Íslendinga, ekki síst val listamannsins á efni úr íslenskum þjóðsögum. Einar óskaði þess að Íslendingar eignuðust verkið og árið 1904 keypti Ditlev Thomsen kaupmaður í Reykjavík það og gaf það íslensku þjóðinni. Í fyrstu var verkinu komið fyrir í anddyri Alþingishússins, en var síðar flutt í anddyri Íslandsbanka við Lækjartorg. Árið 1920 var því komið fyrir í sýningarsal Listasafns Einars Jónssonar. “ (Úgefið efni Listasafnsins, lej.is) „Einar Jónsson kvaddi sér fyrst hljóðs sem myndhöggvari er hann sýndi opinberlega höggmyndina, „Útlagar“ á Charlottenborg í Kaupmannahöfn árið 1901 en með henni lagði Einar grunninn að íslenskri höggmyndalist. Þjóðsögurnar höfðu haft sterk áhrif á íslenska listamenn fyrir og um síðustu aldamót og þeir nýttu sér efnivið þeirra í listsköpun sinni. Leikrit Matthíasar Jochumsonar „Útilegumennirnir“, sem síðar var nefnt „Skugga-Sveinn“, var frumsýnt á Íslandi þegar árið 1862 [af skólapiltum í Latínuskólanum] og varð mjög vinsælt. Í Útlögum fjallar Einar um örlög þeirra einstaklinga sem lifa utan samfélagsins við erfið skilyrði. Útlaginn kemur niður af hálendinu og ætlar að freista þess að greftra látna konu sína í vígðri mold í kirkjugarðinum. Í glerskáp á bak við styttuna gefur að líta þrjár litlar leirstyttur [sjá LEJ-98, LEJ-99, LEJ-100], einskonar skissur eða hugmyndir Einars að Útlögum, sem áhugavert er að bera saman við hina fullgerðu og endanlegu mynd. Þjóðsagan er sá rammi sem listamaðurinn vinnur út frá en hér er einnig um að ræða persónuleg tákn eða dulda symbólík listamannsins, því verkið fjallar einnig um hina sálarlegu angist útlagans, sem birtist í fasi hans og augnaráði. Halldór Laxness hefur sagt frá því er hann fyrst leit styttu þessa augum sem ungur drengur, kannski aðeins sjö ára en hún stóð þá í anddyrir Íslandsbanka. Telur hann að Útlagar hafi kveikt fyrstu hugmyndina að „kotbóndanum frá öndverðu“, Bjarti frá Sumarhúsum í skáldsögu hans, Sjálfstæðu fólki. Teiknuð mynd af styttunni birtist á kápu frumútgáfu bókarinnar, 2. bindi, er það kom út árið 1935.“ (Útgefið efni Listasafnsins)

Listasafn Einars Jónssonar

Einar Jónsson: Myndir. Kaupmannahöfn, 1925.