Snertifletir

Í safneign Listasafns Íslands má finna mörg framúrskarandi verk – sum þeirra mikilvægar gjafir frá listamönnum – sem endurspegla tímabil merkilegra samskipta á milli íslenskra og erlendra listamanna sem deildu fræðilegum og fagurfræðilegum áherslum. Þessi listaverk eru nú sýnd hér, auk fleiri mikilvægra verka úr reykvískum safneignum, og saman sýna þau fram á merkilegan kafla í þróun myndlistar á Íslandi; tímabil frá áttunda áratug 20. aldar fram á fyrstu ár þeirrar 21. sem einkenndist af tengslum listamanna sem unnu með landlist, hugmyndalist og mínimalisma. Óhjákvæmilega fengu þessar stefnur hér séríslenskt yfirbragð, þar sem náttúra landsins og staðbundin efni mótuðu verkin. Þótt sýningin sé engan veginn tæmandi yfirlit, þá má finna vissan formlegan og ljóðrænan samhljóm í tengingunni á milli verkanna.

Þegar Loftleiðir hófu á sjöunda áratug liðinnar aldar flug milli Evrópu og Bandaríkjanna, þar sem farþegar gátu dvalið um stund á Íslandi, varð auðveldara fyrir erlenda listamenn að ferðast um landið og kynnast innlendu listasenunni.

Snertifletir íslenskra og erlendra listamanna um miðjan sjöunda áratuginn kveiktu umræður innan framúrstefnuhópsins SÚM, en laustengdir meðlimir hans unnu með fjölbreytilegum hætti, með nýraunsæi, ný-dada, flúxus og popplist, og síðar hugmyndalist. Tveir  frumkvöðlar SÚM, Hreinn Friðfinnsson (1943–2024) og Kristján Guðmundsson (1941–2025), eiga hér verk þar sem þeir leika með hugmyndina um sjóndeildarhringinn.

Árið 1979 stofnaði Helgi Þorgils Friðjónsson sýningarrýmið Ganginn, með það að markmiði að kynna verk erlendra samtímalistamanna á Íslandi. Þetta mikilvæga heimagallerí bauð afar fjölbreyttum hópi listamanna til Íslands og mynduðu margir þeirra langvarandi tengsl við landið. Breski kvikmyndagerðarmaðurinn og listamaðurinn Adam Barker-Mill (f. 1940) sýndi fyrst á Íslandi árið 1988 í Ganginum.

Verkið sem hér er sýnt er eins konar blanda nytjahlutar, lampa, og listmunar. Það samanstendur af tveimur ljósum: annað varpar geisla aftur á vegginn og hitt snýr fram. Hægt er að stilla birtu hvors ljóss fyrir sig til að breyta sambandinu milli endurkastaðs ljóss á veggnum og „auga“ skúlptúrsins.

Alan Johnston (f. 1945) kom fyrst til Íslands árið 1987 í boði Helga Þorgils. Árið eftir sýndi Johnston í Nýlistasafninu en þar var samtímamyndlist eftir erlenda og íslenskra listamenn sýnd frá upphafi níunda áratugsins. Í kjölfarið bauð Johnston íslenskum listamönnum að taka þátt í sýningum erlendis, meðal annars í sýningarrýminu sínu, Sleeper, í Edinborg. Fínleg hrynjandin í blýantsteikningu Johnstons hægir á skoðuninni og skerpir á tengingunni milli verksins og umhverfisins.

Sumir erlendir listamenn komu til Íslands að eigin frumkvæði, þar á meðal hinir svokölluðu „bresku göngulistamenn“. Hamish Fulton heimsótti Ísland fyrst árið 1979 ásamt landa sínum Roger Ackling (1947–2014). Þeir ferðuðust til Vestfjarða til að ganga og skapa listaverk. Ackling teiknaði með sólarljósi á tré; dökkar línurnar á annars látlausum verkunum voru myndaðar með því að varpa sólarljósinu gegnum stækkunargler og yfirborðið sviðið. Í þessari fyrstu Íslandsferð sinni safnaði hann rekavið og skoðaði hvernig sólarljós á norðlægum slóðum skorti þann styrk sem finna má sunnar á hnettinum.

Hamish Fulton (f. 1946) fór síðar einn í langar gönguferðir um landið. Verk hans lýsa upplifun hans af því að ferðast um í landslagi, oft með því að nota tungumálið til að lýsa hljóðum, sjónrænum áhrifum og viðbrögðum við víðáttunni og tilfinningu fyrir einangrun. Þessi aðferð hans skapar tengsl milli áhorfanda og listamannsins um leið og undirstrikað er hve ómögulegt það er að miðla reynslu til fulls.

Ganga var einnig lykilþáttur í listsköpun breska landlistamannsins Richards Long (f. 1945) sem kom til Íslands á áttunda áratugnum. Hann ferðaðist oft til afskektra svæða og gerði einföld inngrip í landslagið, svo sem að raða steinum í línu sem hann síðan ljósmyndaði og sýndi ásamt skýringartexta í sýningarsal. Árið 1988 var Long boðið að sýna í Nýlistasafninu ásamt Donald Judd og Kristjáni Guðmundssyni. Eftir sýninguna keypti Judd verk Long Sea Lava Circles (1988) og það er nú ávallt til sýnis í Chinati-stofnun hans í Texas. Bæði það verk og Sea Lava Circle (1988), sem hér er sýnt, eru úr sæbörðum steinum sem safnað var á Reykjanesskaga.

Bandaríski myndlistamaðurinnog rithöfundurinn Roni Horn (f. 1957) kom fyrst til Íslands árið 1975, þá enn í háskóla. Hún varð innblásin af því að upplifa einveru í hrjóstrugri víðáttu Íslands, sneri margsinnis aftur hingað áratugum saman og varð að lokum íslenskur ríkisborgari. Í áframhaldandi rannsóknum hennar, bæði í myndlist og skrifum, hafa hugleiðingar Horn um viðkvæmni íslenskrar náttúru haft djúpstæð áhrif á bæði íslenska listamenn og aðra. Eitt slíkt verkefni var verkaröðin Íslandi glatað (2002), sem birtist í Lesbók Morgunblaðsins og var dreift með blaðinu um land allt.

Árið 1990 var bandaríska listamanninum Richard Serra (1938–2024) boðið til Íslands til að taka þátt í Listahátíð í Reykjavík. Honum var falið að skapa listaverk í Viðey sem fékk nafnið Áfangar. Í verkið valdi Serra nátturlega basaltstrendinga, stuðlaberg, átján talsins, sem raðað er í pör meðfram strandlengjunni. Gestir upplifa verkið með því að ganga um eyna og sjá hvernig innbyrðis tengsl stuðlabergssúlanna breytast með nýjum sjónarhornum. Áfangar er mikilvægt verk í höfundarverki listamannsins að því leyti að skúlptúrarnir draga ekki athygli að sjálfum sér, heldur ramma inn sjónarhorn áhorfandans á umhverfið. Serra varð djúpt snortinn af íslensku landslagi, svo mjög að hann lét gallerí sitt senda sér olíustangir og pappír fyrir kraftmiklar teikningar sem hann vann á staðnum og gaf sumar þeirra Listasafni Íslands.

Í framhaldinu þróaði hann nýjar prentaðferðir sem gerðu honum kleift að bera þykkt lag af svertu á prentplötuna og fanga þannig þyngd og rúmmál steina og fjalla sem hann mætti á Íslandi.

Á árunum 1992–1997 ráku athafnamaðurinn og listaverkasafnarinn Pétur Arason og listamaðurinn Ingólfur Arnarsson saman sýningarrýmið Önnur hæð á heimili Péturs og Rögnu Róbertsdóttur að Laugavegi 37. Þar buðu þeir fjölda mikilvægra erlendra samtímalistamanna að setja upp sýningar. Í gegnum þetta starf eignuðust bæði íslensk söfn og safnarar mörg verk eftir þessa erlendu listamenn. Pétur og Ragna stofnuðu síðar Safn, samtímalistasafn á þremur hæðum í sama húsi, og ráku það í samstarfi við Reykjavíkurborg. Þessir sýningarstaðir höfðu mikil áhrif þar sem þar voru sýnd verk eftir bæði íslenska og erlenda listamenn og allskyns tengsl mynduðust. Meðal fjölmargra erlendra listamanna sem komu til Íslands og sýndu þar voru hljóðlistamaðurinn Max Neuhaus (1939–2009), hugmyndalistamaðurinn Richard Tuttle (f. 1941) og málarinn Alan Uglow (1941–2011). Carl Andre (1935–2024), Donald Judd (1928–1994) og Lawrence Weiner (1942–2021) voru allir kunnugir Íslendingasögunum, ferðuðust einnig til landsins og urðu nánir vinir stofnenda sýningarstaðanna.

Þau Ragna Róbertsdóttir (f. 1945) og Ingólfur Arnarsson eru bæði lykilpersónur í íslenskri naumhyggjulist. Hnitmiðuð og knöpp form Rögnu má líta á sem ljóðræna endursköpun íslensks landslags, en þau eru oft unnin úr náttúrulegum efnum á borð við steina, vikurmöl og skeljar, en einnig manngerðu efni eins og gleri sem vísar til íss. Listasafn Íslands á nokkur af mikilvægum verkum listakonunnar. Veggmyndin Jökull (2025), sem sett var upp í stigahúsi safnsins, var unnin sérstaklega fyrir þessa sýningu og verður uppi til til ársloka 2026.

Ingólfur Arnarsson (f. 1956) notaði oft steinsteypu sem grunn, með gifsi á yfirborði og viðbættu litarefni. Efniviðurinn og afar nákvæm fyrirmæli um uppsetningu skapa spennu milli arkitektúrs rýmisins og hefða málverksins. Donald Judd sá verkið sem hér er sýnt, þegar það var fyrst til sýnis í Norræna húsinu ásamt öðrum svipuðum verkum. Keypti hann tvö málverkanna og eru þau nú í listaverkasafni hans. Í framhaldinu bauð Judd Ingólfi að heimsækja Chinati-stofnun hans í Marfa í Texas til að vinna að myndlist. Sú dvöl leiddi til sýningar sem Judd keypti í heild sinni og er nú hluti af varanlegri sýningu sem er í stofnuninni.

Annar mikilvægur vettvangur fyrir kynningu á verkum samtímalistamanna, íslenskra sem erlendra, sem vinna sérstaklega með hugmyndalist, er i8 gallerí, stofnað árið 1995 af Eddu Jónsdóttur og nú rekið af syni hennar, Berki Arnarsyni. Í gegnum tengsl í i8 kynntist listamaðurinn Finnbogi Pétursson (f. 1959) erlendum galleríeigendum, þar á meðal Michael Sturm sem bauð honum að sýna í Stuttgart árið 1999 með Rögnu Róbertsdóttur og Kristjáni Guðmundssyni. Hljóðverkið sem hér er sýnt, 2.5 Hz Delta (1999), sem Listasafn Íslands keypti eftir þá sýningu, byggir á samspili tveggja sínusbylgja, 57,5 Hz og 60 Hz, sem mynda ómtíðni eða truflunartón – þriðju tíðnina. Delta-bylgjur eru á tíðnibilinu 0,5 til 4 Hz og eru tengdar djúpum svefni, ástandi þar sem heilinn starfar í sínum hægasta takti. Í 2.5 Hz Delta nálgast listamaðurinn þessa lífeðlisfræðilegu vísun óbeint, í gegnum hljóðræna truflun fremur en beina framsetningu, sem lætur verkið verða til á mörkum skynjunar, tíma og líkamlegrar vitundar.

Ívar Valgarðsson (f. 1954) sýndi verkið Kvistur (1988) fyrst í Listasafni Íslands árið 1988, sem hluta af sýningunni Fimm ungir listamenn. Eins og titillinn gefur til kynna vísar skúlptúrinn til hlutar af tré, en steinsteypt útfærslan skapar spennu milli náttúrulegra og manngerðra efna. Þá eykur yfirborðsáferðin enn á þessa spennu, þar sem hún ber ummerki frá mótunarferli verksins.

Þótt Georg Guðni (1961–2011) hafi fyrst og fremst verið þekktur sem málari landslagsmynda þar sem áhorfandinn er dreginn inn í rými fjarlægs sjóndeildarhrings, þá skapaði hann á seinni hluta níunda áratugarins og snemma á þeim tíunda verk sem nálguðust að vera abstrakt. Þau eru byggð upp með mörgum lögum af málningu sem liggja þvert á hvert annað. Það má sjá í verkinu Án titils (1990) þar sem málningarlögin vísa í eðlislæga dreifingu ljóss og andrúmslofts. Í verkaröðinni Íslensk náttúra (1998) nýtti hugmyndalistamaðurinn Birgir Andrésson (1955–2007) með allt öðrum hætti bókstaflegar lýsingar á landslagi til að kalla fram myndir í hugskoti áhorfandans.

Þótt Jóhann Eyfells (1923–2019) byggi í Bandaríkjunum mestalla ævi sína, vísa verk hans engu að síður í þau ferli og gríðaröfl sem móta íslenskt landslag. Verkið sem hér er sýnt, Hringlaga málkennd IV (1989), sameinar formfastan skúlptúrgrunn og nú storknað flæði bráðins áls.

Þessi sýning fjallar um staði og fólk og það sem bindur hvort tveggja saman. Sérstaða Íslands hefur lengi laðað að sér fjölbreyttan hóp listamanna. Snertifletir leitast við að varpa ljósi á listræn og mannleg tengsl í hópi listamanna sem náðu saman vegna sameiginlegra heimspekilegra hugmynda og tengsla þeirra við íslenskt landslag og menningu.

Þessi sýning er tileinkuð minningu Péturs Arasonar (1944–2023), framsýns listaverkasafnara og hvatamanns að samræðum og samvinnu listafólks.